Sarıyar

 

Mesut Şener’in NALLIHAN kitabından :

alt

SARIYAR KASABASI                                  Fot. sariyarli.com

SARIYAR

1572 Tarihli Bursa Tahrir Defterinde Nallıhan’a bağlı bir köy olarak adı geçer.

Bu kitabın yazarına göre 1787 tarihinde Nallıhan’ın ikiye ayrılması sürecinde ya da Tanzimat Fermanı sonrası 1864’te yapılan idari yapılandırmalardan sonra Sarıyar Nallıhan’dan ayrılarak Mihalıççık’a bağlanmıştır.

Sarıyar köyünden Vural Karakoç ve Gürkan Kılıç’a göreyse 18. yy.ın başında Mihalıççık’a bağlanmıştır. V. Karakoç ve G. Kılıç o süreci yapıtlarında şöyle anlatırlar:

“18 yy.ın ilk yarısında Osmanlı Devleti daha çok da güvenlik nedeniyle; birbirine yakın olan Sarıyar, Karabük ve Akbük köylerinin şimdiki köyün bulunduğu yere taşınmasına karar verir. Taşınan bu üç köyün en büyüğü Sarıyar olduğu için yeni kurulan köyün adı da Sarıyar olur. Eski Sarıyar Erenler Tepesinin arkasında baraj yapılınca tamamen sular altında kalan bölgedeymiş. Karabük İşletmeye ait yüzme havuzu tarafında bulunan işçi lojmanların üst kısmında, Akbük Köyü ise işletme misafirhanesinin yapıldığı yerde kuruluymuş. Karabük köyünden gelen varlıklı ailenin istemesiyle de Milalıççık’a bağlanırlar.”[1]

“1893 tarihli Ankara Vilayeti Salnamesinde Sarıyar Mihalıççık’a bağlı köyler içinde yer alır. Köyün adı ‘Sarıyar Ma’a Karabükü’ olarak geçer”[2]

Kurtuluş Savaşı yıllarında köyün askerlik şubesi Sivrihisar’dır.

 

 

 

 

 

 

 

1935 ve 1940 yıllarında yapılan nüfus sayımlarında Nallıhan'a bağlı köyler içinde Sarıyar'ın adı geçmez. Çünkü o yıllarda Sarıyar Mihalıççık'a bağlıdır.

Sarıyar “1941 yılında Mihalıççık’tan ayrılıp Nallıhan’a bağlanmıştır.”[3]

Nallıhan-Ankara karayolunun 10. km’sinden sağa sapıp iki tarafı ağaçlıklı yoldan ilerleyip Emremsultan Köyünü geçtikten sonra, önce yatağında durgun akan Sakarya Nehri’ni, sonra baraj tesislerini görürsünüz, sonra da bir zamanlar kasaba olan Sarıyar Köyüne varırsınız. Sakarya Nehri kıyısında kurulu Sarıyar ilçe merkezine 27 km uzaklıktadır. Nallıhan-Ankara karayoluna 17 km, Ankara'ya 167 km mesafededir.

Nallıhan yöresinde sel sularının açtığı derin toprak uçurumlara yar denir. Sarıyar Köyü de Sakarya Nehri kenarında böyle bir yar kıyısında kurulduğundan ve çevresindeki toprak renginin de sarı ve sarının tonlarında olmasından dolayı köye Sarıyar ismi verilmiş olmalıdır.

Baraj yapımı öncesi ve sonrasında sebze yetiştiriciliği Sarıyar'ın önemli bir gelir kaynağı olmuştur. Sarıcakaya ilçesinden sonra yörede turfanda sebzeyi ilk çıkartan köyümüz Sarıyar'dır. Nallıhan'da en güzel turşuyu bu köyün kadınları kurar. Bugün tarımla daha çok yaşlı kuşaklar uğraşmaktadır. Gençler ise büyük şehirlerde sanayide ve hizmet sektöründe çalışmaktadırlar.

          “Osmanlı’nın son yıllarında köyün büküne ve Mihalıççık'a geçişi sağlayan köprünün yapımına 1917 yılında başlanmış, 1919 yılı Haziranında yapımı bitmiştir. Yaklaşık elli metre uzunluğunda, yan yana iki at arabasının geçebileceği genişlikte, suyun üzerinde dört beton ayaktan oluşan köprü sadece Sarıyarlı’nın imkanları ile bitirilmiştir. Sakarya Savaşı sırasında çok faydası olmuştur. 1939 yılı ilkbaharında ise sel yıkmıştır.”[4]

Köprünün yıkılmasıyla Sakarya Nehri "Gemi" denilen salla geçilmeye başlanmış. İki yakaya sağlamca çakılmış kazıklara bağlı halat üzerinde kayarak çalışan gemiyle insanlar ve yanlarındaki hayvanları da geçermiş. Bu durum baraj bendinin yapımı için, suyun geçici tünele çevrilmesine kadar sürmüş.

Baraj yapımıyla başlayan sosyo-ekonomik gelişmeler köyü kasaba olma konumuna taşımıştır. İlçenin iki kasabasından biri olan Sarıyar’da belediye teşkilatı 01 Aralık 1973’te kurulmuştur. 1945'te Sarıyar 465 nüfuslu küçük bir köy iken, 1955'te barajın yapıldığı yıllarda köyde 4 699 kişi yaşamıştır. Bu da Nallıhan'ın o günkü nüfusunun üç katı bir rakam olmaktadır. 1973'te kasaba olan köyün 1990 sayımına göre nüfusu 1 887, 1997 sayımına göre ise 1 721’dir. 2013 yılında ise bu sayı 803’e düşmüştür.

         Kasaba olduğu dönemde iki mahalle muhtarlığı vardır. Bunlar; Enerji ve İsmetpaşa'dır. Köy elektriğe Nallıhan'dan önce kavuşmuştur. 1952'de baraj yapımının başlamasıyla köye elektrik verilmiştir.

            Kasabada ilkokulun yanı sıra ortaokul ve lise vardır. İlkokul 1928'de, ortaokul 1975'te, lise de 1980'de açılmıştır.

2012-2013 yılında ( 4+4+4) olarak ifade edilen 12 Yıllık Zorunlu Eğitim Sistemi başladığında, nüfus da azaldığından sadece ilkokul eğitime açıktır. 2015 yılı başında ilkokul da kapanmış, öğrenciler taşımalı eğitim sistemine geçmiştir.

          Baraj yapımından önce bük, nehirden dolaplarla çıkartılan suyla sulanır. Baraj yapımından sonra baraj gölünden nehir yatağına bırakılan su, dolap yerlerine kurulan motorlarla su kanallarına verilerek bük sulanmaya başlanır. İşlevsiz kalan dolaplarda zamanla yok olup gitmiştir. Keşke bir tanesi anı olarak korunabilseydi.

          1980'lerden sonra suların kirlenmesiyle üreticinin biberleri ürün vermeden kurur. Çözüm kuyu sistemine geçmekte bulunur. Akarsuyun uzağına açılan kuyular, suları filtre ederek toplar. Toplanan bu sularla sulanan sebzelerden tekrar iyi ürün alınmaya başlanır.

            Sarıyar Baraj Gölünde 1980 öncesi çokça bulunan sazan balığı günümüzde oldukça azalmıştır.

          Bir yandan erozyon nedeniyle akan çamurlu sularla gölün dibinde oluşan balçık tabakasından çıkan gazların oksijen azlığına neden olması balıkların ölmesine, diğer yandan çevresel atıklarla gölün kirlenmesi de balıkların kötü kokmasına neden olmaktadır. Bu olumsuzlukta, son yıllarda yağış rejimindeki düzensizlik nedeniyle zamanında göle yeteri kadar temiz su gelmemesinin de payı vardır.

             Sarıyar 30 Mart 2014 Yerel Seçimiyle belediye olmaktan çıkarılıp ilçenin bir mahallesi haline getirilmiştir.

SARIYAR BARAJI ve

            HİDROELEKTRİK SANTRALİ (HES)

           "Baraj, Ankara'nın 120 km kuzeybatısında, ilçe merkezinin 25 km güneydoğusundaki Sarıyar Kasabası civarında, Sakarya Nehri üzerinde kurulmuştur. İsmini bu kasabadan almıştır. Sakarya Nehri’nin Sarıyar Köyü önlerinde önce batıdan kuzeye ve sonra yine batıya doğru at nalı şeklindeki bir kavisle yönünü değiştirdiği mevkide bu kavisin 1.5 km kadar gerisinde inşa edilmiştir. Sakarya Nehri’ne ait etütler EİEİ tarafından 1935 yılında, jeolojik etütler ise 1943 yılında başlamıştır. Ankara'ya 165 km uzaklıktaki barajın yol yapım çalışmalarına 1951 yılında başlanmış. Baraj yolları yoğun insan emeğiyle kazma kürekle yapılmıştır.

Kaya dolgu olarak düşünülen baraj, sonradan teknik ve ekonomik nedenler yüzünden beton ağırlık barajına çevrilmiştir. Yapımını yerli firma olarak Etibank üstlenmiş. 01 Mart 1953 yılında inşasına başlanan barajda, 1956 yılının Nisan ayında ilk su tutulmuş. 4 ünite olarak projelendirilen hidroelektrik santralinin temeli 03.10.1951'de atılmış 02 Aralık 1956'da ilk iki ünitesi 4x40 000 KW takatle hizmete girmiştir. Açılışa devrin Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes’de gelmişlerdir. Diğer iki ünitesi de ikinci beş yıllık plan döneminde 1966 yılında işletmeye alınmıştır.

             Baraj elektrik enerjisi üretimi dışında, barajdan Karadeniz'e kadar olan 360 km’lik ırmak vadisindeki yerleşim yerlerini ve tarım arazilerini su baskınlarından korumak amacını da gütmektedir. Bu düzenlemeye daha sonraki yıllarda yapılan Gökçekaya Barajı’da katılmıştır.

alt

                         Sarıyar Baraj Bendi       Fot. TEK Arşivi

Sarıyar beton ağırlık barajının tabandan yüksekliği 108 m, taban genişliği 95 m, taban uzunluğu 60 m.dir. Üst seviyede platform genişliği 7 m, uzunluğu ise 257 m.yi bulur. Barajın gövdesinin beton hacmi 560 000 m³ tür. Barajda aşırı dolma halinde fazla suları dışarı atmak üzere onbirer metre aralıkla 6 tane dolu savak yapılmıştır. 

Barajın gerisinde oluşmuş bulunan gölün yüzölçümü 83 km² dir. Biriken suyun hacmi 1 900 000 000 m³ ü bulur. Göl uzunluğu 63 km.dir. Bent yakınında gölün derinliği 100 m, orta bölümde 60-80 m.dir. Genişliği yukarı bölümde 1 000 m, bende yakın dar ve derin vadide birkaç yüz m.dir.”(5) 

İşletmede 1973 yılında 148 kişi çalışmaktayken(6), 1996 yılı Ekim ayında bu sayı 123’e, 2001 yılında ise 87’ye düşmüştür.(*)

İşletme personelini barındırmak için kurulan iki site vardır. İki site arası 800 m kadardır. Siteler, Sarıyar Köyü’ne yaklaşık 2 km uzaklıktadır. Siteler, çalışanların gereksinmelerine yanıt verecek biçimde düşünülüp yapılmıştır. Sinema, lokal, konukevi, spor alanları, yüzme havuzu ve göl kenarında plaj tesisleri vardır. Baraja, 1987 yılında eski Maliye Bakanlarından Hasan Polatkan'ın ismi verilmiştir.

alt

       Sarıyar H.Polatkan Barajı Hidroelektrik Santrali    Fot. TEK Arşivi

Sarıyar Barajının yapımından etkilenen köyler

Barajın yapımı bittiğinde bir kısmı Nallıhan'a bir kısmı da Mihalıççık'a bağlı olan köylerden, kimi tamamen, kimi de kısmen baraj gölü suları altında kalmıştır. Etkilenen 11 köyden 7'si Nallıhan'a, 4'ü de Mihalıççık'a bağlıdır. Kısmen etkilenenlerin arazileri sular altında kalmış, tam etkilenenler ise göç etmişlerdir.

Tam etkilenen köylerden Nallıhan'a bağlı olanlar; Çayırhan, Sarılar, Yardibi ve Fasıl’dır. Mihalıççık'a bağlı olanlar; Sabanoku ve Sobucabük’tür.
Sadece bir kısım arazileri sular altında kalan köyler: Nallıhan'dan; Akçabayır, Davutoğlan. Mihalıççık'tan; Uşakbükü, Koyunallı, Obruk’tur.
Çayırhan'dan 30 hane Bursa Orhangazi'ye göç etmiş ama bir müddet sonra, bu kez de Orhangazi'de aldıkları arazi kamulaştırılınca yine Nallıhan'a dönmüşlerdir.

alt

                  Gökçekaya Barajı ve HES               Fot. DSİ Arşivi 

GÖKÇEKAYA BARAJI ve HES (HİDRO ELEKTRİK SANTRALİ)

"Sakarya Nehri üzerinde, Eskişehir'in 60 km kuzeydoğusundadır. Sarıyar Barajı’nın altında yeni bir baraj inşaatına uygun yer çalışması yapılırken Gökçekaya Köyü altındaki boğazın en uygun yer olduğu görülmüştür. Baraj, tabiat şartlarına mukavemet etmiş aşınmamış iki sarp burnun meydana getirdiği dar boğaza yerleştirilmiştir. GB ve HES ile yardımcı tesisleri, ikinci dereceden deprem bölgesinde yer aldıklarından, projeleri depreme mukavemet edecek tarzda tanzim edilmiştir.

 

Gökçekaya Barajı ile hasıl olan gölün uzunluğu 50 km olup Sarıyar Barajına dayanır. Baraj gölü 400-500 m genişliğindedir. Gökçekaya Baraj gölüne giren su, Sarıyar'dan terk edilen ile 1 650 km² lik sahanın drenajından gelen suyun toplamıdır. 44.650 km² lik bir akaçlama(drenaj) havzası olan 23 km² lik baraj gölünde en çok 910 milyon m³ su tutulabilir.

 

Sakarya Nehri’nde akım ölçümleri 1938'de Ballık mevkisinde başlamıştır. Sarıyar Baraj gölüne giren akımın miktarı göl su seviyeleri ve mansaba terk edilen miktardan hesaplanmaktadır. Ballık ölçü istasyonu su altında kalmıştır. Ölçümlerden ortalama sarfiyatın 56.5 mm yağışa tekabül eden 77 m³/sn olduğu görülmüştür. Sakarya havzasında en düşük yağış 45 m²/sn ve en yüksek yağış 108 m³/sa olarak görülmüştür.

 

Gökçekaya Barajı; düşey ve yatay düzlemde eğri değişken yarıçap ve kalınlıkta Türkiye’nin ilk. beton kemer barajdır. Barajın yapım çalışmaları 1967'de başladı. 1972'de tamamlandı. Elektrik üretimi amacıyla kurulan baraj Kuzey Anadolu Enterkonekte şebekesine bağlıdır ve öteki hidrolik ve termik santrallarla birlikte işlev görür. Barajın temelden yüksekliği 158 m nehir tabanından yüksekliği ise 115 m’dir, kret uzunluğu 479 m’dir. Dolu savak 15 m yüksekliğinde çelik radyal kapaklı üç açıklıdır. Her açıklık net 15 m’dir. En yüksek göl seviyesi 390.5 kotudur. Baraj yapımı sırasında nehir 9.25 m çapında at nalı kesitindeki tünelden geçirilmiştir. Baraj inşaatı sırasında, derivasyon tünelinde bir çökmenin oluşması sonucu yapım çalışmaları bir süre durmuş, daha sonra eski tünelin bir kısmı kullanılarak yeniden yapılan derivasyon tüneliyle yapım çalışmaları sürdürülmüştür. Bu tünel baraj inşaatının bitiminde beton tıkaçla tıkanmıştır.

 

Elektrik enerjisi üretmek için gereken basınçlı suyu 5 m çapında üç çelik cebri boru santraldaki türbinlere iletmektedir. Her cebri borunun başında çelik kapak vardır.

 

Enerji santraline dikey eksenli üç adet Francis tipi hidrolik türbin yerleştirilmiş olan barajın yıllık ortalama enerji üretimi 562 milyon kw-sa'dır." (7)

 

GÖKÇEKAYA (Çiçeroz)

Gökçekaya Barajına adını veren Gökçekaya Köyü idari yönden Nallıhan'a bağlı olmayıp Eskişehir Alpu'ya bağlıdır. Eski adı da Çiçeroz’dur. Nallıhan'ın köyleriyle kıyaslandığında en uzak noktada kalan Gökçekaya’nın ekonomik yönden Nallıhan’a pek faydası olduğu söylenemez. Gerek yapım aşamasında, gerekse bugün işletmede çalışanların çoğu her türlü gereksinmelerini Eskişehir'den karşılamaktadırlar.

 

Gökçekaya Barajının yapımından etkilenen köyler

Sakarya Nehri üzerinde yer alan Gökçekaya Barajının yapımından Nallıhan'a bağlı onbeş, Eskişehir Alpu’ya bağlı üç, yine Eskişehir Mihalıççık’a bağlı dört köy etkilenmiştir.

 

Nallıhan’a bağlı onbeş köyden ikisi yer değiştirmek durumunda kalmış, diğerlerinin sulu tarım arazilerinin tamamı veya bir kısmı sular altına kalmıştır.

 

Sarıyar HES’e yakın olan Sarıyar ve Emremsultan Köyleri az etkilenmiş, Nallıkozlu ve Karahisarkozlu köylerinin yerleşkeleri ve sulu tarım arazilerinin tamamı baraj gölü sahasında kalmıştır.

 

Nallıhan’dan Sarıcakaya’ya giden yolun sağında kalan Öşürler Köyü ile bu yolun solunda kalan Alan, Tepe, Kulu, Karahisargölcük, Aşağıbağdere, Öşürler, Kuruca, Soğukkuyu, Kavak ve Eğri köylerinin Sakarya Nehri vadisindeki tarlalarının tamamı veya bir kısmı sular altında kalmıştır.

 

Baraj yapımı nedeniyle göç etmek durumunda kalan Nallıkozlu Köyü Emremsultan Köyü’ne bir mahalle olarak iskan etmiş, Karahisarkozlu Köyü’nün ise büyük bölümü Nallıhan'a on hanesi de köyün yaylasına yerleşmeyi tercih etmiştir.

 

Göç eden köylerden yetişen genç nüfustan pek azı tarım kesiminde, çoğu Çayırhan'da çalışmakta, bir bölümü de büyük kentlere göç etmiştir. Çayırhan'da çalışanlar yerleştikleri köyden ve ilçe merkezinden günü birlik işe gidip gelmektedirler.          

 

Barajın yapımından etkilenen Eskişehir Alpu’ya bağlı üç köy; Gökçekaya, Karacaören ve Sakarıkaracaören’dir. Mihalıççık’a bağlı olan dört köy ise Akçaören, Çalkaya(Ermenek), Süleler, ve Otluk’tur.

 

 alt

                       Yenice Barajı ve HES         Fot. DSİ Arşivi

 

YENİCE BARAJI ve HES:

Nallıhan’a 67 km uzaklıktaki Yenice Köyü yakınında Sakarya Nehri üzerinde yapımına 1985 yılında başlanan Yenice Barajı, 24 Haziran 2000 tarihinde üretime başlamıştır. Yenice Barajı temelden 41 metre yükseklikte zonlu toprak dolgu tipindedir. Baraj gölünde depolanan su 58 milyon metreküptür. Gövdeden 14 km aşağıda bulunan Yenice Hidroelektrik Santrali (HES), her biri 12.3 MW kurulu güçte 3 adet üniteden oluşmaktadır. Toplam 37 MW Kurulu gücüyle yılda ortalama 122 milyon kilovat/saat (GWh.) enerji üretmektedir.

 

Yenice Barajının yapımından etkilenen köyler

Yenice Barajının yapımıyla Osmanköy’ün sulu tarım arazileri sular altında kalmıştır. Yenice Köyü de kısmen etkilense de yeni sulak alanlar kazanmıştır.

           

__________________

1 a-Vural Karakoç, Sarıyar-Sarıyarca s.199 Odak Oset Matbaacılık Ankara 2015

   b- Gürkan Kılıç, Zahle s.99-100 Kültür Ajans Yay. Ankara 2015

2 Bekir Koç, Salname-i Vilayet-i Ankara s.568 ASO Yayını 2014

3 Vural Karakoç, Sarıyar-Sarıyarca s.199 Odak Oset Matbaacılık Ankara 2015

4 Gürkan Kılıç, İki Arada Bir Derede s.134-155 Kültür Ajans Yay. Ankara 2015

5 a)- 1973 Ankara İl Yıllığı s.31

   b)- Türk Ansiklopedisi c.28 s.162

   c)- Türkiye Ansiklopedisi c.4 s.82

6 Nallıhan 50. Yıl İlçe Yıllığı, Eser Matbaası Ank. 1973

   * TEAŞ Prs.D.Bşk.lığı, 10.10.1996’da 123, 17.01.2001’de 87

7 a)- Ana Britannica c.9 s.585

   b)- Türk Ansiklopedisi c. 17 s. 495

 

 

1935 ve 1940 yıllarında yapılan nüfus sayımlarında Nallıhan’a bağlı köyler içinde Sarıyar’ın adı geçmez. Çünkü o yıllarda Sarıyar Mihalıççık’a bağlıdır.

Normal 0 21 false false false TR X-NONE X-NONE MicrosoftInternetExplorer4 /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Normal Tablo"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-theme-font:minor-fareast; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:"Times New Roman"; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}