Sarıyar

Mesut Şener’in NALLIHAN kitabından :

alt

SARIYAR KASABASI                                  Fot. sariyarli.com

Nallıhan-Ankara karayolunun 10. km.sinden sağa sapıp iki tarafı ağaçlıklı yoldan ilerleyip Emremsultan Köyünü geçtikten sonra, önce yatağında durgun akan Sakarya Nehri’ni, sonra baraj tesislerini görürsünüz, sonra da Sarıyar Kasabasına varırsınız. Sakarya Nehri kıyısında kurulu Sarıyar Kasabası ilçe merkezine 27 km uzaklıktadır. Nallıhan-Ankara karayoluna 17 km , Ankara'ya 167 km mesafededir.

Nallıhan yöresinde sel sularının açtığı derin toprak uçurumlara yar denir. Sarıyar Kasabasıda Sakarya Nehri kenarında böyle bir yar kıyısında kurulduğundan ve çevresindeki toprak rengininde sarı ve sarının tonlarında olmasından dolayı beldeye Sarıyar ismi verilmiş olmalıdır.

Baraj yapımı öncesi ve sonrasında sebze yetiştiriciliği Sarıyar'ın önemli bir gelir kaynağı olmuştur. Sarıcakaya ilçesinden sonra yörede turfanda sebzeyi ilk çıkartan köyümüz Sarıyar'dır. Nallıhan'da en güzel turşuyu bu köyün kadınları kurar. Bugün tarımla daha çok yaşlı kuşaklar uğraşmaktadır. Gençler ise sanayide ve hizmet sektöründe çalışmaktadırlar.

Baraj yapımından önceki yıllarda, köyün büküne ve Mihalıççık'a geçişi sağlayan köprüyü sel yıkınca, Sakarya Nehri "Gemi" denilen salla geçilmeye başlandı. Gemi, iki yakaya sağlamca çakılmış kazıklara bağlı halat üzerinde kayar, hayvan ve insan geçişini sağlardı. Bu durum baraj bendinin yapımı için, suyun geçici tünele çevrilmesine kadar sürdü.

Baraj yapımıyla başlayan sosyo-ekonomik gelişmeler köyü kasaba olma konumuna taşıdı.
İlçenin iki kasabasından biri olan Sarıyar'da belediye teşkilatı 01 Aralık 1973'te kuruldu.
1945'te Sarıyar Köyü 465 nüfuslu küçük bir köy iken, 1955'te barajın yapıldığı yıllarda köyde 4 699 kişi yaşamıştır. Bu da Nallıhan'ın o günkü nüfusunun üç katı bir rakam olmaktadır. 1973'te kasaba olan köyün 1990 sayımına göre nüfusu 1 887, 1997 sayımına göre ise 1 721’dir. 2013 yılında ise 803’tür. Nüfusu sürekli azalmıştır. 

İki mahalle muhtarlığı vardır. Bunlar; Enerji ve İsmetpaşa'dır. Kasabada ilkokulun yanı sıra ortaokul ve lise vardır. İlkokul 1928'de, ortaokul 1975'te, lise de 1980'de açılmıştır. Kasaba elektriğe Nallıhan'dan önce kavuşmuş, 1952'de baraj yapımının başlamasıyla köye elektrik verilmiştir.

Baraj yapımından önce bük, nehirden dolaplarla çıkartılan suyla sulanırdı. Baraj yapımından sonra gölden nehir yatağına bırakılan suyla, dolap yerlerine kurulan motorlar yardımıyla sulanmaya başladı. İşlevsiz kalan dolaplarda zamanla yok olup gitti. Keşke bir tanesi korunabilseydi.

Bilhassa 1980'lerden sonra üreticinin biberleri ürün vermeden kurur. Çözüm kuyu sistemine geçmekte bulunur. Akarsuyun uzağına açılan kuyular suları filtre ederek toplar. Toplanan bu sularla sulanan sebzelerden tekrar iyi ürün alınmaya başlanır.

Sarıyar Baraj gölünde 1980 öncesi çok bulunan sazan balığı günümüzde azalmıştır. Balıklara, çevre atığı kokuları sindiğinden yenilememektedir. Bu kirliliğe bilhassa Eskişehir'in içinden geçen Porsuk Çayı neden olmaktadır. 1997 yılı baharında baraj santralinde çalışan bir görevli, santralden bir saatte 60 ton deterjan geçtiğini, yaz günleri kokudan durulmadığını söyledi. Çevreye duyarlı yetişen kuşakların çabası sonucu gelecek yıllarda gölde yine eskisi gibi güzel sazanların üremesinin sağlanacağını ümit ederiz.

30 Mart 2014 Yerel Seçimiyle Nallıhan'ın iki kasabasından biri olan Sarıyar köye, Çayırhan'da beldeye dönüştürülmüştür.

SARIYAR BARAJI veHİDROELEKTRİK SANTRALİ (HES)

"Baraj, Ankara'nın 120 km kuzeybatısında, ilçe merkezinin 25 km güneydoğusundaki Sarıyar Kasabası civarında, Sakarya Nehri üzerinde kurulmuştur. İsmini bu kasabadan almıştır. Sakarya Nehri’nin Sarıyar Köyü önlerinde önce batıdan kuzeye ve sonra yine batıya doğru at nalı şeklindeki bir kavisle yönünü değiştirdiği mevkide bu kavisin 1.5 km kadar gerisinde inşa edilmiştir. Sakarya Nehri’ne ait etütler EİEİ tarafından 1935 yılında, jeolojik etütler ise 1943 yılında başlamıştır. Ankara'ya 165 km uzaklıktaki barajın yol yapım çalışmalarına 1951 yılında başlanmış. Baraj yolları yoğun insan emeğiyle kazma kürekle yapılmıştır.

Kaya dolgu olarak düşünülen baraj, sonradan teknik ve ekonomik nedenler yüzünden beton ağırlık barajına çevrilmiştir. Yapımını yerli firma olarak Etibank üstlenmiş. 01 Mart 1953 yılında inşasına başlanan barajda, 1956 yılının Nisan ayında ilk su tutulmuş. 4 ünite olarak projelendirilen hidroelektrik santralinin temeli 03.10.1951'de atılmış 02 Aralık 1956'da ilk iki ünitesi 4x40 000 Kw takatla hizmete girmiştir. Açılışa devrin Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes’de gelmişlerdir. Diğer iki ünitesi de ikinci beş yıllık plan döneminde 1966 yılında işletmeye alınmıştır.

Baraj elektrik enerjisi üretimi dışında, barajdan Karadeniz'e kadar olan 360 km.lik ırmak vadisindeki yerleşim yerlerini ve tarım arazilerini su baskınlarından korumak amacını da gütmektedir. Bu düzenlemeye daha sonraki yıllarda yapılan Gökçekaya Barajı’da katılmıştır.

alt

                         Sarıyar Baraj Bendi       Fot. TEK Arşivi

Sarıyar beton ağırlık barajının tabandan yüksekliği 108 m, taban genişliği 95 m, taban uzunluğu 60 m.dir. Üst seviyede platform genişliği 7 m, uzunluğu ise 257 m.yi bulur. Barajın gövdesinin beton hacmi 560 000 m³ tür. Barajda aşırı dolma halinde fazla suları dışarı atmak üzere onbirer metre aralıkla 6 tane dolu savak yapılmıştır. 

Barajın gerisinde oluşmuş bulunan gölün yüzölçümü 83 km² dir. Biriken suyun hacmi 1 900 000 000 m³ ü bulur. Göl uzunluğu 63 km.dir. Bent yakınında gölün derinliği 100 m, orta bölümde 60-80 m.dir. Genişliği yukarı bölümde 1 000 m, bende yakın dar ve derin vadide birkaç yüz m.dir.”(1) İşletmede 1973 yılında 148 kişi çalışmaktayken(2), 1996 yılı Ekim ayında bu sayı 123’e, 2001 yılında ise 87’ye düşmüştür.(*) 

İşletme personelini barındırmak için kurulan iki site vardır. İki site arası 800 m kadardır. Siteler, Sarıyar Köyü’ne yaklaşık 2 km uzaklıktadır. Siteler, çalışanların gereksinmelerine yanıt verecek biçimde düşünülüp yapılmıştır. Sinema, lokal, konukevi, spor alanları, yüzme havuzu ve göl kenarında plaj tesisleri vardır. Baraja, 1987 yılında eski Maliye Bakanlarından Hasan Polatkan'ın ismi verilmiştir.

alt

       Sarıyar H.Polatkan Barajı Hidroelektrik Santrali    Fot. TEK Arşivi

Sarıyar Barajının yapımından etkilenen köyler

Barajın yapımı bittiğinde bir kısmı Nallıhan'a bir kısmı da Mihalıççık'a bağlı olan köylerden, kimi tamamen, kimi de kısmen baraj gölü suları altında kalmıştır. Etkilenen 11 köyden 7'si Nallıhan'a, 4'ü de Mihalıççık'a bağlıdır. Kısmen etkilenenlerin arazileri sular altında kalmış, tam etkilenenler ise göç etmişlerdir.

Tam etkilenen köylerden Nallıhan'a bağlı olanlar; Çayırhan, Sarılar, Yardibi ve Fasıl’dır. Mihalıççık'a bağlı olanlar; Sabanoku ve Sobucabük’tür.
Sadece bir kısım arazileri sular altında kalan köyler: Nallıhan'dan; Akçabayır, Davutoğlan. Mihalıççık'tan; Uşakbükü, Koyunallı, Obruk’tur.
Çayırhan'dan 30 hane Bursa Orhangazi'ye göç etmiş ama bir müddet sonra, bu kez de Orhangazi'de aldıkları arazi kamulaştırılınca yine Nallıhan'a dönmüşlerdir.

alt

                  Gökçekaya Barajı ve HES               Fot. DSİ Arşivi 

GÖKÇEKAYA BARAJI ve HES (HİDRO ELEKTRİK SANTRALİ)

"Sakarya Nehri üzerinde, Eskişehir'in 60 km kuzeydoğusundadır. Sarıyar Barajı’nın altında yeni bir baraj inşaatına uygun yer çalışması yapılırken Gökçekaya Köyü altındaki boğazın en uygun yer olduğu görülmüştür. Baraj, tabiat şartlarına mukavemet etmiş aşınmamış iki sarp burnun meydana getirdiği dar boğaza yerleştirilmiştir. GB ve HES ile yardımcı tesisleri, ikinci dereceden deprem bölgesinde yer aldıklarından, projeleri depreme mukavemet edecek tarzda tanzim edilmiştir.

 

Gökçekaya Barajı ile hasıl olan gölün uzunluğu 50 km olup Sarıyar Barajına dayanır. Baraj gölü 400-500 m genişliğindedir. Gökçekaya Baraj gölüne giren su, Sarıyar'dan terk edilen ile 1 650 km² lik sahanın drenajından gelen suyun toplamıdır. 44.650 km² lik bir akaçlama(drenaj) havzası olan 23 km² lik baraj gölünde en çok 910 milyon m³ su tutulabilir.

 

Sakarya Nehri’nde akım ölçümleri 1938'de Ballık mevkisinde başlamıştır. Sarıyar Baraj gölüne giren akımın miktarı göl su seviyeleri ve mansaba terk edilen miktardan hesaplanmaktadır. Ballık ölçü istasyonu su altında kalmıştır. Ölçümlerden ortalama sarfiyatın 56.5 mm yağışa tekabül eden 77 m³/sn olduğu görülmüştür. Sakarya havzasında en düşük yağış 45 m²/sn ve en yüksek yağış 108 m³/sa olarak görülmüştür.

 

Gökçekaya Barajı; düşey ve yatay düzlemde eğri değişken yarıçap ve kalınlıkta Türkiye’nin ilk. beton kemer barajdır. Barajın yapım çalışmaları 1967'de başladı. 1972'de tamamlandı. Elektrik üretimi amacıyla kurulan baraj Kuzey Anadolu Enterkonekte şebekesine bağlıdır ve öteki hidrolik ve termik santrallarla birlikte işlev görür. Barajın temelden yüksekliği 158 m nehir tabanından yüksekliği ise 115 m’dir, kret uzunluğu 479 m’dir. Dolu savak 15 m yüksekliğinde çelik radyal kapaklı üç açıklıdır. Her açıklık net 15 m’dir. En yüksek göl seviyesi 390.5 kotudur. Baraj yapımı sırasında nehir 9.25 m çapında at nalı kesitindeki tünelden geçirilmiştir. Baraj inşaatı sırasında, derivasyon tünelinde bir çökmenin oluşması sonucu yapım çalışmaları bir süre durmuş, daha sonra eski tünelin bir kısmı kullanılarak yeniden yapılan derivasyon tüneliyle yapım çalışmaları sürdürülmüştür. Bu tünel baraj inşaatının bitiminde beton tıkaçla tıkanmıştır.

 

Elektrik enerjisi üretmek için gereken basınçlı suyu 5 m çapında üç çelik cebri boru santraldaki türbinlere iletmektedir. Her cebri borunun başında çelik kapak vardır.

 

Enerji santraline dikey eksenli üç adet Francis tipi hidrolik türbin yerleştirilmiş olan barajın yıllık ortalama enerji üretimi 562 milyon kw-sa'dır." (3)

 

GÖKÇEKAYA (Çiçeroz)

Gökçekaya Barajına adını veren Gökçekaya Köyü idari yönden Nallıhan'a bağlı olmayıp Eskişehir Alpu'ya bağlıdır. Eski adı da Çiçeroz’dur. Nallıhan'ın köyleriyle kıyaslandığında en uzak noktada kalan Gökçekaya’nın ekonomik yönden Nallıhan’a pek faydası olduğu söylenemez. Gerek yapım aşamasında, gerekse bugün işletmede çalışanların çoğu her türlü gereksinmelerini Eskişehir'den karşılamaktadırlar.

 

Gökçekaya Barajının yapımından etkilenen köyler

Sakarya Nehri üzerinde yer alan Gökçekaya Barajının yapımından Nallıhan'a bağlı onbeş, Eskişehir Alpu’ya bağlı üç, yine Eskişehir Mihalıççık’a bağlı dört köy etkilenmiştir.

 

Nallıhan’a bağlı onbeş köyden ikisi yer değiştirmek durumunda kalmış, diğerlerinin sulu tarım arazilerinin tamamı veya bir kısmı sular altına kalmıştır.

 

Sarıyar HES’e yakın olan Sarıyar ve Emremsultan Köyleri az etkilenmiş, Nallıkozlu ve Karahisarkozlu köylerinin yerleşkeleri ve sulu tarım arazilerinin tamamı baraj gölü sahasında kalmıştır.

 

Nallıhan’dan Sarıcakaya’ya giden yolun sağında kalan Öşürler Köyü ile bu yolun solunda kalan Alan, Tepe, Kulu, Karahisargölcük, Aşağıbağdere, Öşürler, Kuruca, Soğukkuyu, Kavak ve Eğri köylerinin Sakarya Nehri vadisindeki tarlalarının tamamı veya bir kısmı sular altında kalmıştır.

 

Baraj yapımı nedeniyle göç etmek durumunda kalan Nallıkozlu Köyü Emremsultan Köyü’ne bir mahalle olarak iskan etmiş, Karahisarkozlu Köyü’nün ise büyük bölümü Nallıhan'a on hanesi de köyün yaylasına yerleşmeyi tercih etmiştir.

 

Göç eden köylerden yetişen genç nüfustan pek azı tarım kesiminde, çoğu Çayırhan'da çalışmakta, bir bölümü de büyük kentlere göç etmiştir. Çayırhan'da çalışanlar yerleştikleri köyden ve ilçe merkezinden günü birlik işe gidip gelmektedirler.          

 

Barajın yapımından etkilenen Eskişehir Alpu’ya bağlı üç köy; Gökçekaya, Karacaören ve Sakarıkaracaören’dir. Mihalıççık’a bağlı olan dört köy ise Akçaören, Çalkaya(Ermenek), Süleler, ve Otluk’tur.

 

 alt

                       Yenice Barajı ve HES         Fot. DSİ Arşivi

 

YENİCE BARAJI ve HES:

Nallıhan’a 67 km uzaklıktaki Yenice Köyü yakınında Sakarya Nehri üzerinde yapımına 1985 yılında başlanan Yenice Barajı, 24 Haziran 2000 tarihinde üretime başlamıştır. Yenice Barajı temelden 41 metre yükseklikte zonlu toprak dolgu tipindedir. Baraj gölünde depolanan su 58 milyon metreküptür. Gövdeden 14 km aşağıda bulunan Yenice Hidroelektrik Santrali (HES), her biri 12.3 MW kurulu güçte 3 adet üniteden oluşmaktadır. Toplam 37 MW Kurulu gücüyle yılda ortalama 122 milyon kilovat/saat (GWh.) enerji üretmektedir.

 

Yenice Barajının yapımından etkilenen köyler

Yenice Barajının yapımıyla Osmanköy’ün sulu tarım arazileri sular altında kalmıştır. Yenice Köyü de kısmen etkilense de yeni sulak alanlar kazanmıştır.

           

__________________

(1) a)- 1973 Ankara İl Yıllığı s.31

     b)- Türk Ansiklopedisi c.28 s.162

     c)- Türkiye Ansiklopedisi c.4 s.82

(2) Nallıhan 50. Yıl İlçe Yıllığı

(*) TEAŞ Prs.D.Bşk.lığı

(3) a)- Ana Britannica c.9 s.585

     b)- Türk Ansiklopedisi c. 17 s. 495